Bệnh do virus Nipah
Virus Nipah (NiV) là một loại virus lây truyền từ động vật sang người (zoonotic), từ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc lây truyền trực tiếp giữa người với người.
Virus gây ra nhiều bệnh lý khác nhau, từ nhiễm trùng không triệu chứng (vô triệu chứng) đến bệnh đường hô hấp cấp tính và viêm não gây tử vong. Virus cũng có thể gây bệnh nghiêm trọng ở các loài động vật như lợn, dẫn đến tổn thất kinh tế đáng kể cho người chăn nuôi.
Virus Nipah chỉ mới gây ra một vài đợt bùng phát được ghi nhận tại châu Á, nhưng khả năng lây nhiễm trên diện rộng ở động vật và tỷ lệ gây bệnh nặng, tử vong cao ở người khiến virus này trở thành một mối quan tâm lớn đối với sức khỏe cộng đồng.
Các đợt bùng phát trong quá khứ
Virus Nipah được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1999 trong một đợt bùng phát ở những người chăn nuôi lợn tại Malaysia. Kể từ sau năm 1999, không có thêm đợt bùng phát mới nào được báo cáo tại quốc gia này.
Đến năm 2001, virus xuất hiện tại Bangladesh và từ đó đến nay, các đợt bùng phát xảy ra gần như hàng năm tại đây. Bệnh cũng được xác định định kỳ tại khu vực miền Đông Ấn Độ.
Nhiều khu vực khác cũng có nguy cơ lây nhiễm do bằng chứng về virus đã được tìm thấy ở vật chủ tự nhiên (loài dơi ăn quả thuộc chi Pteropus) và một số loài dơi khác tại nhiều quốc gia, bao gồm Campuchia, Ghana, Indonesia, Madagascar, Philippines và Thái Lan.
Cơ chế lây truyền
Trong đợt bùng phát đầu tiên tại Malaysia (cũng ảnh hưởng đến Singapore), hầu hết ca nhiễm ở người đều do tiếp xúc trực tiếp với lợn bệnh hoặc các mô bị nhiễm bệnh. Quá trình lây truyền được cho là xảy ra khi tiếp xúc không có đồ bảo hộ với dịch tiết của lợn hoặc mô của động vật mắc bệnh.
Trong các đợt bùng phát sau đó tại Bangladesh và Ấn Độ, tiêu thụ trái cây hoặc các sản phẩm từ trái cây (như nước nhựa cây thốt nốt thô) bị nhiễm nước tiểu hoặc nước bọt của dơi ăn quả nhiễm bệnh là nguồn lây nhiễm khả thi nhất.
Hiện tại chưa có nghiên cứu cụ thể về khả năng tồn tại của virus trong các loại dịch cơ thể hoặc ngoài môi trường, bao gồm cả trên trái cây.
Sự lây truyền từ người sang người của virus Nipah cũng đã được ghi nhận trong số các thành viên gia đình và người chăm sóc bệnh nhân. Trong các đợt bùng phát muộn hơn tại Bangladesh và Ấn Độ, virus lây lan trực tiếp từ người sang người thông qua tiếp xúc gần với dịch tiết và chất bài tiết. Tại Siliguri (Ấn Độ) năm 2001, sự lây truyền còn được ghi nhận xảy ra trong môi trường chăm sóc y tế, nơi 75% số ca mắc là nhân viên bệnh viện hoặc người đến thăm. Từ năm 2001 đến 2008, khoảng một nửa số ca bệnh được báo cáo tại Bangladesh là do lây truyền từ người sang người thông qua việc chăm sóc bệnh nhân.
Dấu hiệu và triệu chứng
Nhiễm trùng ở người có biểu hiện đa dạng, từ không triệu chứng đến nhiễm trùng hô hấp cấp tính (thể nhẹ hoặc nặng) và viêm não tử vong.
Người bệnh ban đầu có các triệu chứng bao gồm sốt, đau đầu, đau cơ (myalgia), nôn mửa và đau họng. Tiếp theo có thể là chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn ý thức và các dấu hiệu thần kinh chỉ ra tình trạng viêm não cấp tính. Một số người có thể bị viêm phổi không điển hình và các vấn đề hô hấp nghiêm trọng, bao gồm suy hô hấp cấp tính.
Trong các trường hợp nặng, viêm não và co giật xảy ra, tiến triển thành hôn mê trong vòng 24 đến 48 giờ.
Thời gian ủ bệnh
Thời gian ủ bệnh (khoảng thời gian từ khi nhiễm virus đến khi khởi phát triệu chứng) được cho là từ 4 đến 14 ngày. Tuy nhiên, đã có trường hợp ghi nhận thời gian ủ bệnh kéo dài tới 45 ngày.
Di chứng
Hầu hết người sống sót sau viêm não cấp tính đều hồi phục hoàn toàn, nhưng các tình trạng thần kinh lâu dài đã được báo cáo ở những người sống sót.
Khoảng 20% bệnh nhân để lại di chứng thần kinh như rối loạn co giật và thay đổi tính cách. Một số ít người sau khi hồi phục có thể bị tái phát hoặc khởi phát viêm não muộn.
Tỷ lệ tử vong
Tỷ lệ tử vong do bệnh Nipah ước tính từ 40% đến 75%. Tỷ lệ này có thể thay đổi tùy theo đợt bùng phát, phụ thuộc vào năng lực giám sát dịch tễ học và quản lý lâm sàng tại địa phương.
Chẩn đoán
Các dấu hiệu và triệu chứng ban đầu của nhiễm virus Nipah thường không đặc hiệu, khiến việc chẩn đoán thường không được nghi ngờ ngay từ lúc bệnh nhân nhập viện. Điều này cản trở việc chẩn đoán chính xác và tạo ra thách thức trong việc phát hiện ổ dịch, triển khai các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn kịp thời cũng như các hoạt động ứng phó dịch.
Ngoài ra, chất lượng, số lượng, loại mẫu, thời điểm thu thập mẫu lâm sàng và thời gian vận chuyển mẫu đến phòng xét nghiệm cũng có thể ảnh hưởng đến độ chính xác của kết quả.
Nhiễm virus Nipah có thể được chẩn đoán dựa trên tiền sử lâm sàng trong giai đoạn cấp tính và giai đoạn hồi phục của bệnh. Các xét nghiệm chính được sử dụng là phản ứng chuỗi polymerase thời gian thực (RT-PCR) từ dịch cơ thể và phát hiện kháng thể bằng xét nghiệm hấp thụ miễn dịch liên kết enzym (ELISA). Các xét nghiệm khác bao gồm xét nghiệm PCR và phân lập virus bằng nuôi cấy tế bào.
Điều trị
Hiện tại không có thuốc đặc hiệu hoặc vaccine cho nhiễm virus Nipah, mặc dù Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định Nipah là bệnh ưu tiên trong Sơ đồ Nghiên cứu và Phát triển của WHO.
Các biện pháp chăm sóc hỗ trợ tích cực được khuyến cáo để điều trị các biến chứng hô hấp và thần kinh nghiêm trọng.
Phòng ngừa
- Giảm nguy cơ lây truyền từ dơi sang người:
Các nỗ lực ngăn ngừa nên tập trung vào việc hạn chế dơi tiếp cận với nhựa cây thốt nốt và các sản phẩm thực phẩm tươi sống khác. Việc sử dụng các tấm che bảo vệ (như lưới tre) để ngăn dơi khỏi các điểm thu hoạch nhựa cây có thể có ích. Nước thốt nốt tươi thu hoạch nên được đun sôi, trái cây phải được rửa sạch và gọt vỏ kỹ trước khi ăn. Nên loại bỏ trái cây có dấu hiệu bị dơi cắn.
- Giảm nguy cơ lây truyền từ động vật sang người:
Nên đeo găng tay và quần áo bảo hộ khi tiếp xúc với động vật ốm hoặc các mô của chúng, cũng như trong quá trình giết mổ và tiêu hủy. Cần tránh tiếp xúc với lợn nhiễm bệnh càng nhiều càng tốt. Ở các vùng lưu hành dịch, khi lập trang trại nuôi lợn mới, cần xem xét sự hiện diện của dơi ăn quả tại khu vực đó và nhìn chung, chuồng trại và thức ăn cho lợn nên được bảo vệ khỏi dơi nếu khả thi.
- Giảm nguy cơ lây truyền từ người sang người:
Cần tránh tiếp xúc vật lý gần mà không có bảo hộ với người nhiễm virus Nipah. Nên rửa tay thường xuyên sau khi chăm sóc hoặc thăm người bệnh.
Nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân nghi nhiễm hoặc đã xác định nhiễm bệnh, hoặc những người xử lý bệnh phẩm, phải luôn thực hiện các biện pháp phòng ngừa kiểm soát nhiễm khuẩn tiêu chuẩn.
Vì sự lây truyền từ người sang người đã được báo cáo, đặc biệt là trong môi trường y tế, nên áp dụng các biện pháp phòng ngừa tiếp xúc và phòng ngừa giọt bắn bên cạnh các biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn. Trong một số trường hợp nhất định, có thể cần các biện pháp phòng ngừa lây truyền qua đường không khí.
Mẫu bệnh phẩm lấy từ người và động vật nghi nhiễm virus Nipah phải được xử lý bởi nhân viên đã được đào tạo và làm việc trong các phòng thí nghiệm được trang bị phù hợp.
