Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu: 'Đừng để cái tôi bác sĩ làm khổ người bệnh'
Mong muốn tối ưu hiệu quả điều trị, bác sĩ thường điều chỉnh phác đồ thay vì rập khuôn đơn thuốc cũ, ngay cả khi đó là đơn thuốc do chính mình kê trước đây, song thói quen này có thể gây hại người bệnh.
Việc nhiều người dân lo lắng về đơn thuốc sau mỗi lần tái khám là tâm lý thường gặp. Có người bối rối khi đơn thuốc không thay đổi, nghĩ bệnh không tiến triển; có người lại hoang mang khi phải cập nhật thuốc mới, dẫn đến quên, nhầm thuốc...
Bác sĩ Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y (Hà Nội), cho biết làm nghề bác sĩ, ai cũng muốn đơn thuốc mình kê là tốt nhất, hay chí ít là phù hợp với người bệnh. Do đó, bệnh nhân đến khám với một đơn thuốc cũ trên tay, hầu như bác sĩ nào cũng muốn thay đổi, không "copy" lại đơn cũ, cho dù đó có thể là đơn của chính mình kê trước đây.
Động cơ trên xuất phát từ mong muốn làm tốt hơn hoặc sợ bệnh nhân không hài lòng, mất công đi khám mà phác đồ vẫn giữ nguyên. Một số muốn "khẳng định chuyên môn" hoặc đơn giản vì bệnh viện hết thuốc trong thầu, buộc phải thay toàn bộ. Đáng lo hơn là việc một số đồng nghiệp "chê bai" đơn thuốc từ cơ sở y tế khác. "Điều này vi phạm đạo đức nghề nghiệp", bác sĩ Hiếu nói.
Tuy nhiên, với bệnh lý mạn tính, sự "sáng tạo" này của thầy thuốc có khi trở thành thói quen nguy hại. Như trường hợp ông Nam (60 tuổi, Nghệ An) mắc tăng huyết áp ba năm nay, nhưng cứ 6 tháng tái khám, ông lại nhận một phác đồ hoàn toàn mới. Khi thì bác sĩ đổi biệt dược, lúc thêm thuốc lợi tiểu, khi lại đảo lộn giờ uống sáng - tối. Hệ quả là ông Nam rơi vào "ma trận" của sự nhầm lẫn như uống trùng liều, bỏ sót thuốc vì không nhớ nổi quy luật mới. Đỉnh điểm, ông phải nhập viện cấp cứu vì cơn tăng huyết áp kịch phát sau một đợt "chỉnh thuốc" của bác sĩ.
"Giá như đơn thuốc được giữ nguyên, tôi đã không phải khổ sở học lại cách uống thuốc ở tuổi này", bệnh nhân chia sẻ.
Dưới góc độ khoa học, PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược TP HCM, cảnh báo trong điều trị bệnh mạn tính, "ổn định" là đích đến, không phải sự "mới lạ". Việc thay đổi đơn thuốc liên tục khi tình trạng bệnh đang được kiểm soát sẽ làm mất dấu vết theo dõi lâm sàng (clinical tracking). Bác sĩ sẽ không thể đánh giá chính xác hiệu quả thực sự của dược chất lên cơ thể. Nguy hiểm hơn, cơ thể người bệnh – vốn đang thích nghi với cơ chế thuốc cũ – sẽ phải đối mặt với nguy cơ sốc, ngộ độc hoặc kháng thuốc khi tiếp nhận hoạt chất mới đột ngột.
Dữ liệu từ The New England Journal of Medicine (2018) củng cố quan điểm này khi chỉ ra rằng, mỗi lần thay đổi thuốc không cần thiết làm tăng 20% nguy cơ bệnh nhân không tuân thủ điều trị. Đặc biệt với bệnh lý tim mạch, sự xáo trộn này có thể kích hoạt các biến cố tử vong như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ.
Để giải quyết vấn đề, bác sĩ Hiếu đưa ra khuyến nghị cốt lõi nếu bệnh nhân đang ổn định, bác sĩ hãy dũng cảm... không làm gì cả. "Làm nghề y, ai cũng muốn đơn thuốc mình kê là tốt nhất. Nhưng tốt nhất là phù hợp với người bệnh, chứ không phải để thỏa mãn cái tôi của bác sĩ", ông nhấn mạnh.
Cụ thể, khi tái khám, bác sĩ cần tuân thủ nguyên tắc "bảo tồn" như ưu tiên giữ nguyên đơn, nếu các chỉ số sinh tồn ổn định. Trong trường hợp bệnh viện hết thuốc cũ, bắt buộc phải chọn thuốc cùng gốc hoặc cùng nhóm điều trị (ví dụ cùng nhóm chẹn kênh canxi), tuyệt đối không tùy tiện đổi sang nhóm cơ chế khác (như lợi tiểu hay chẹn beta) chỉ để "cho khác".
Việc thay đổi phác đồ chỉ nên được thực hiện dựa trên 4 yếu tố y khoa khách quan, thay vì cảm tính chủ quan. Đầu tiên, thuốc cũ hết hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ nghiêm trọng; xuất hiện bệnh lý đồng mắc mới cần tránh tương tác thuốc. Tiếp theo, cơ thể bệnh nhân không còn dung nạp thuốc (ảnh hưởng gan, thận); hoặc có cập nhật mới từ hướng dẫn y khoa thế giới về loại thuốc an toàn hơn.
Bên cạnh đó, các bác sĩ nên dành thời gian giải thích cho bệnh nhân hiểu vì sao họ cần giữ nguyên thuốc cũ hoặc thay mới. Theo nghiên cứu từ Journal of the American Medical Association (2020), sự minh bạch và giao tiếp hiệu quả của bác sĩ giúp tăng 35% tỷ lệ tuân thủ điều trị ở người cao tuổi.
